Luźnie powiązane ze sobą przekonania dotyczące otaczającego świata oraz reguły pozwalające zachowywać kontrolę nad mocami rządzącymi tymże światem składają się łącznie na to, co określa się mianem religii tradycyjnej w Tybecie z charakterystycznym dla niej brakiem uporządkowanego systemu wierzeń i rytuałów. Zgodnie z tradycyjnymi wierzeniami Tybetańczyków, świat podzielony jest na trzy regiony, w których rządzą istoty nazywane w tekstach staro tybetańskich klu, srin oraz lha. Wyrazem ich przewagi nad ludźmi jest moc zsyłania różnorodnych plag, chorób oraz śmierci w odwecie za naruszenie reguł rządzących światem. Usuwaniem owych nieszczęść oraz przywracaniem zakłóconego porządku zajmują się wyspecjalizowane grupy kapłanów gshen lub bon.

Tradycyjne wierzenia tybetańskie nigdy nie zostały skodyfikowane. W wierzeniach i rytach ludności nomadycznej można w dalszym ciągu odnaleźć elementy religii ludowej o cechach charakterystycznych dla wielu tradycji Azji Centralnej i Wschodniej; przetrwały one także zasymilowane przez dwie historyczne religie, bon i buddyzm.

 

Bon, jako złożony system wierzeń i praktyk wywodzący się od legendarnego założyciela Sienraba Miło, pojawił się w centralnym Tybecie prawdopodobnie około VII wieku, kiedy w wyniku tybetańskiego podboju królestwo Siangsiung – obok Gilgit w Pakistanie, kolebka bon – znalazło się w granicach nowo powstałego Imperium tybetańskiego. Do momentu konwersji arystokracji tybetańskiej na buddyzm był on religią dworu władcy tybetańskiego. W najwcześniejszej swej formie, znanej nam z przekazów staro tybetańskich, bon w znacznej mierze przypominał pierwotne wierzenia ludowe o mocnym zabarwieniu animistyczno-szamańskim, do których w dalszym ciągu odnoszą się nauki pierwszych czterech z dziewięciu tzw. wozów (theg pa). We wczesnym okresie historycznym, być może w związku z tybetańską ekspansją militarną, wchłonął on elementy mitologii religii wschodnio irańskich (głównie manicheizmu) oraz kaszmirskich. Dalszy rozwój doktryny bon dokonał się na gruncie centralno tybetańskim poprzez asymilację treści buddyjskich związanych z tradycją Padmasambhawy. Represje i prześladowania, jakie dotknęły wyznawców bon ze strony rosnącego w siłę buddyzmu, doprowadziły do marginalizacji tej pierwszej oraz przeniesienia, dobrowolnego bądź nie, jej centrów religijnych na peryferia Wyżyny Tybetańskiej, głównie do prowincji Amdo i Ngari. Bon posiada własny, skodyfikowany kanon pism, który, na wzór tybetańskiego kanonu buddyjskiego, składa się z dwóch części: nauk Sienraba Miło oraz literatury komentatorskiej i heurystycznej. W roku 1987 został on uznany przez Dalajlamę za piątą, obok geluk, karma, sakja i ningma, oficjalną szkołę buddyzmu tybetańskiego.

 

Tybetańczycy wyznający do tej pory jedną z dwóch form religii animistycznych, tradycyjną i bon, po raz pierwszy weszli w kontakt z buddyzmem prawdopodobnie w VII wieku w wyniku ekspansji geograficznej i „podłączenia” się do panazjatyckich szlaków handlowych, będących jednocześnie kanałami transmisji wszelkich innowacji kulturowych, w tym wierzeń. W mniej więcej tym samym okresie na Wyżynie Tybetańskiej pojawili się pierwsi mnisi buddyjscy z Khotanu i Chin odbywający pielgrzymki do Indii. Choć tradycja buddyjska w Tybecie wspomina trzech królów dharmy, Songcena Gampo, Trisonga Decena i Ralpaciena, jako zasłużonych propagatorów buddyzmu, z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, iż religia Siakjamuniego zyskała na wadze dopiero za życia ostatniego z nich. Pierwsza faza rozwoju buddyzmu zakończyła się wraz z zamordowaniem ostatniego króla dynastii Jarlung – Langdarmy. Dzięki staraniom buddyjskich władców księstw położonych na zachodnich krańcach Wyżyny Tybetańskiej, buddyzm zaczął ponownie kwitnąć na Dachu Świata na przełomie X i XI wieku, wywierając odtąd decydujący wpływ na kształt kultury i historii Tybetu aż do agresji chińskiej w 1950 roku i rewolucji kulturalnej, która nastąpiła wkrótce potem.

 

Dalajlama – duchowy przywódca buddystów tybetańskich - stał się w ostatnich 50 latach niewątpliwie symbolem religii tybetańskiej. Religia, zwłaszcza zaś buddyzm tybetański, stanowiła przez ponad 1000 lat historii Tybetu najważniejszy aspekt kultury tybetańskiej; była jej źródłem i zarazem najpełniejszą ekspresją, integralnym elementem tożsamości tybetańskiej. Przed 1959 rokiem buddyzm tybetański traktowany w całości był z pewnością najpowszechniej praktykowaną formą religii w Tybecie.

 

Niewielkie grupy ludności etnicznie związane z ludami tureckimi lub mongolskimi, a zamieszkujące głównie północne i północno-wschodnie regiony Tybetu od VIII wieku praktykowały islam, zaś od XVI wieku, w efekcie misjonarskiej działalności Kościoła katolickiego, istniały na Wyżynie Tybetańskiej również nieliczne społeczności chrześcijan.

Red. Joanna Białek